Heartful Me
Welkom bij de online omgeving van de MBCL Training
De vreugde in haar vlucht
We zijn inmiddels aangekomen bij de zesde bijeenkomst van de training. In dit hoofdstuk gaan we dieper inzoomen op onze gedeelde menselijkheid. Tot nu toe hebben we in deze cursus een aantal zware en pijnlijke onderwerpen besproken. Dat kan best intensief zijn geweest voor je lichaam en je geest. Daarom is het juist nu heel verfrissend om aandacht te gaan besteden aan fijne en plezierige momenten. Ieder mens heeft namelijk de diepe behoefte om gelukkig te zijn en om zich verbonden te voelen met anderen. Het toelaten van vreugde helpt je om weer een gezond innerlijk evenwicht te vinden.
Misschien merk je dat het makkelijker is om te somberen dan om te genieten. Dat is heel logisch, want ons menselijk brein werkt helaas als een magneet voor negatieve dingen. Je hersenen zijn van nature altijd op zoek naar mogelijk gevaar. Gelukkige momenten vergeten we daardoor een stuk sneller of we zien ze over het hoofd. Gelukkig kun je je brein trainen om meer open te staan voor geluk. Het is hierbij belangrijk dat je mooie momenten niet krampachtig probeert na te jagen met je jaagsysteem. Als je te hard probeert om een fijn gevoel vast te houden, glipt het juist sneller door je vingers. Probeer liever om rustig te genieten van het moment zelf via je kalmeringssysteem. Een bekende dichter, William Blake, noemde dit ooit het kussen van de vreugde in haar vlucht. Je geniet ervan zolang het er is en je laat het daarna ook weer rustig gaan.
Genieten, verbinden en zingeving
Het jaagsysteem geeft korte momenten van plezier, maar het kalmeringssysteem zorgt voor een blijvend gevoel van geluk. Geluk glijdt juist sneller weg als je er te hard achter aan rent. Onderzoek laat zien dat geluk niet zozeer afhangt van wat je overkomt, maar vooral van hoe je ermee omgaat. Er zijn drie gebieden in het leven die bijdragen aan dit geluk.
Het eerste gebied is genieten met je zintuigen. Dit oefen je met een plezierommetje of door na te genieten van fijne momenten, zodat je het goede echt leert toelaten. Het tweede gebied is betrokkenheid. Dit gaat over verbinding met anderen en het doen van dingen waar je energie van krijgt, zoals een hobby. Het derde gebied is een zinvol leven, waarin je leeft naar jouw eigen belangrijke waarden. We gaan nu eerst kijken naar hoe we de betrokkenheid en de verbinding met anderen kunnen versterken.
Als je vriendelijk bent voor anderen, merk je al snel dat we als mensen erg op elkaar lijken. De zanger Herman van Veen zong hier ooit een mooi liedje over. Hij zei dat we allemaal het liefst gelukkig willen zijn. Ook de dalai lama zegt dat ieder mens de diepe wens heeft om zonder pijn en gelukkig te leven. Niemand heeft immers zelf zijn ouders uitgekozen of het land waar hij is geboren. Ook de nare dingen of de trauma’s die je meemaakt, heb je niet zelf uitgezocht. We zijn als mensen allemaal kwetsbaar.
Wanneer mensen je pijn doen, begint er een automatische reactie om te overleven. Je voelt je op dat moment bedreigd en je brein schiet meteen in de gevaarmodus. Je verliest dan even je gezonde verstand en je gaat vechten, vluchten of bevriezen. Soms denk je alleen nog maar aan jezelf, of je cijfert jezelf juist helemaal weg. Dit gebeurt bijna nooit met opzet. Het is simpelweg een reactie van je lichaam omdat je je onveilig voelt.
Compassie helpt om de verbinding met jezelf en de mensen om je heen te herstellen. Het zorgt ervoor dat je gaat denken in wij samen. Het kan heel fijn zijn om een vriendelijke wens in de wij-vorm uit te spreken, omdat dit zorgt voor een gevoel van saamhorigheid. Door zacht te zijn voor je eigen pijn, heel je langzaam je eigen emotionele wonden. Die rust straal je vervolgens ook weer uit naar de mensen om je heen. Het is de gezonde stap van alleen overleven naar samen herstellen.
Je vier levensvrienden
In onze relaties met anderen hebben we het al gehad over vriendelijkheid en compassie. Er zijn nog twee andere mooie eigenschappen van het hart die je kunnen helpen. Dit zijn medevreugde en gelijkmoedigheid. Samen noemen we deze vier eigenschappen de vier levensvrienden. Ze helpen je om op een gezonde en fijne manier met jezelf en met anderen om te gaan. Ze zorgen voor meer innerlijke rust, balans en geluk. In onze cultuur vergeten we onszelf nog wel eens te betrekken bij deze vriendelijkheid, maar je verdient deze zachtheid zelf net zo hard als een ander.
Je kunt deze vier levensvrienden goed begrijpen met het voorbeeld van een leraar voor de klas. De leraar heeft verschillende soorten leerlingen. Bij sommige leerlingen hoopt de leraar simpelweg dat ze fijn kunnen opgroeien en goed leren. Dit past bij de kwaliteit van vriendelijkheid. Een paar andere leerlingen hebben het juist erg moeilijk thuis of op school. Naar hen heeft de leraar een houding van mededogen en compassie. Dan zijn er ook leerlingen die heel makkelijk leren en bijna geen problemen hebben. Bij hen voelt de leraar een oprechte medevreugde. Tot slot zijn er leerlingen die moeilijk te sturen zijn en het liefst hun eigen gang gaan. Hun gedrag is grillig en ze nemen weinig advies aan. Bij hen past de kwaliteit van gelijkmoedigheid.
Je kunt de vier levensvrienden ook zien als een soort weerbarometer voor je gevoel. Compassie is dan nodig bij guur en regenachtig weer, wanneer je te maken hebt met pijn of verdriet. Vriendelijkheid past goed wanneer het weer redelijk rustig is en het leven prima loopt. Medevreugde hoort bij warm en zonnig weer, wanneer er iets moois te vieren valt. Gelijkmoedigheid is de stevige rand om de barometer heen. Het beschermt de meter en zorgt ervoor dat de wijzer niet doorschiet in uitersten. Gelijkmoedigheid bewaart het overzicht en helpt je om je innerlijke rust weer terug te vinden wanneer je uit balans dreigt te raken.
Evenwicht
De vier levensvrienden helpen om elkaar in evenwicht te houden. De ene eigenschap beschermt je namelijk voor de valkuil van de andere. Tijdens het oefenen kun je je steeds laten steunen door de levensvriend die je op dat moment het meeste helpt.
Als je alleen maar oefent met mededogen, kan het leven zwaar en moedeloos gaan voelen. Dat komt omdat je dan heel erg let op de pijnlijke dingen van het leven. Er kunnen dan ineens gevoelens van schaamte en schuld omhoogkomen. Of je voelt je machteloos en hopeloos door al het verdriet in de wereld.
Soms verandert mededogen ongemerkt in medelijden met jezelf of in een hard oordeel over een ander. Je denkt dan misschien stiekem dat het iemands eigen schuld is. Als je merkt dat dit gebeurt, is het goed om je aandacht te richten op een andere levensvriend, zoals liefdevolle vriendelijkheid.
Bij de beoefening van liefdevolle vriendelijkheid kun je soms te hard je best gaan doen om een mooi resultaat te halen. Je raakt dan te veel gehecht aan een positief gevoel. Dan is het juist weer helpend om over te stappen op gelijkmoedigheid of mededogen.
Gelijkmoedigheid kan na een tijdje helaas ook weer veranderen in onverschilligheid. Je hart sluit zich dan voor de omgeving. Als dat dreigt te gebeuren, kun je overstappen op medevreugde. Je geniet dan lekker mee van de mooie en blije momenten die je bij anderen opmerkt.
Maar als die medevreugde te veel doorslaat in een drang naar spanning en opwinding, zorgt dat uiteindelijk ook weer voor onrust. Alles in het leven is nu eenmaal vergankelijk en gaat voorbij. Op dat moment kun je weer rustig terugkeren naar mededogen.
Op deze manier kun je de vier levensvrienden gebruiken om je meditaties en je dagelijks leven te verdiepen. Je kiest gewoon steeds de vriend die op dat moment het beste aansluit. Je kunt jezelf gedurende de dag telkens de vraag stellen welke houding nu het beste past. Is dat een vriendelijke, een meedogende, een vreugdevolle of een gelijkmoedige houding? Zo leer je steeds beter te luisteren naar de stem van je eigen innerlijke helper.
Vergeving
Er is een mooie uitspraak die zegt dat vergeven eigenlijk betekent dat je een gevangene vrijlaat. Pas daarna ontdek je dat je die gevangene zelf was. In de vorige bijeenkomst hebben we geoefend met een lastig persoon. Nu gaan we een stapje verder en kijken we naar vergeving. We vinden het allemaal wel eens moeilijk om dingen die fout zijn gegaan een plekje te geven. Dit geldt voor fouten van onszelf en voor fouten van anderen. Als dat niet lukt, kunnen we blijven hangen in verwijten of bitterheid. Daar worden we helaas niet gelukkiger van. Bijna alle wijze tradities in de wereld vertellen ons hoe waardevol vergeving is. De bekende aartsbisschop Desmond Tutu vertelde bijvoorbeeld dat hij de daders van het apartheidsregime in Zuid-Afrika moest vergeven. Het lukt hem uiteindelijk, juist om te voorkomen dat hij van binnenuit bitter en ziek zou worden.
Ook de psychologie laat zien dat vergeving een goede weg is naar emotionele gezondheid. Het is geen luxe, maar een noodzaak om gezond met elkaar te kunnen leven. Toch is vergeven een intensief proces. Het kan best zijn dat je nu al een kramp of weerstand voelt als je hierover leest. Als dat zo is, merk dat dan simpelweg met een zachte aandacht op. Je kunt een open hart namelijk nooit afdwingen. De oefeningen die we deze week gaan doen, zijn geïnspireerd op het werk van Tara Brach. Ze helpen je om rustig de bereidheid te voeden om ooit te kunnen vergeven. We kijken hierbij naar drie kanten, namelijk vergeving voor jezelf, vergeving vragen aan een ander en een ander vergeven. Deze oefeningen staan niet in een vaste volgorde. Je kunt zelf kiezen welk deel jou vandaag het meeste aanspreekt. Let hierbij heel goed op je eigen grenzen. Als de weerstand te groot is, doe dan alleen een klein deeltje van de oefening dat wel toegankelijk voelt. Je mag ook altijd stoppen en er later naar terugkeren wanneer je weer rust ervaart. Gun jezelf alle tijd, want dit hoeft absoluut niet in één keer te lukken. Het is een proces dat ruimte nodig heeft. De schrijver Oscar Wilde zei ooit dat juist imperfecte mensen liefde nodig hebben.
Vergeving geeft je de kans om te proberen iets te repareren wat kapot is gegaan, of om in elk geval de milde bedoeling daarvoor te voelen. Het brengt je ook een stukje wijsheid voor de toekomst. Wanneer je merkt dat er echt vergeving ontstaat, brengt dat vanzelf vaak een diep gevoel van dankbaarheid met zich mee.
Dankbaarheid ontstaat wanneer we iets krijgen wat we waarderen of wat we hard nodig hebben. Vreugde en dankbaarheid horen echt bij elkaar. Dat heb je misschien al gemerkt toen we oefenden met het nagenieten van fijne momenten. Maar ook het sluiten van vrede met een moeilijke situatie kan een diepe dankbaarheid oproepen. Uit wetenschappelijk onderzoek blijkt dat mensen die regelmatig stilstaan bij dankbaarheid zich een stuk gelukkiger voelen. Zij hebben daarnaast ook minder last van lichamelijke klachten.
Een bekend Chinees gezegde luidt dat een vlieger juist door de tegenwind omhoog kan klimmen. Soms is het heel erg moeilijk om de waarde te zien van nare ervaringen. Want wat is de zin van een trauma, een zwaar verlies of ziekte? Toch hebben mensen het bijzondere vermogen om zelfs in de meest moeilijke omstandigheden betekenis of waarde te vinden. Veel oude sprookjes en verhalen gaan hier ook over. Zij laten zien dat de mooiste schatten vaak verborgen liggen op de donkerste en meest hopeloze plekken.
Wat vind jij belangrijk?
Levenswaarden zijn de dingen die jij echt belangrijk vindt in het leven. Ze geven je richting en een fijn gevoel. Je kunt een waarde vergelijken met een vuurtoren aan de horizon. Als het stormt in je leven en het zwaar is, kun je de vuurtoren soms even niet goed zien. Maar het licht van de vuurtoren blijft altijd schijnen en helpt je om de juiste weg te vinden. Levenswaarden geven je energie en zorgen voor een open gevoel in je hart. Voorbeelden van deze waarden zijn vriendschap, liefde, vrijheid, eerlijkheid, vrede, de natuur, gezondheid en spiritualiteit.
Als je leeft volgens de dingen die voor jou waardevol zijn, geeft dat veel betekenis en plezier aan je dag. Je krijgt de beloning hiervoor dus nu al, in het gewone dagelijkse leven. Natuurlijk kom je onderweg ook moeilijke momenten tegen. Dat is heel begrijpelijk en het hoort bij het mens zijn. Maar die lastige momenten maken jouw waarden zeker niet minder belangrijk. De Duitse filosoof Friedrich Nietzsche zei ooit dat dingen die je niet ombrengen je uiteindelijk ook sterker kunnen maken.
Je kunt je waarden dus zien als een kompas voor je leven. Uit onderzoek blijkt dat mensen die graag iets goeds doen voor een ander, zich vaker gelukkig voelen. Het oefenen met de meditaties voor mildheid helpt je om dit geluk te ervaren. Het helpt je ook om de verbinding met jouw eigen waarden te versterken.
Wanneer onderstaande oefeningen veilig voelen of je voelt ruimte om dit te onderzoeken, zijn dit eenmooie oefeningen om te doen. Wanneer je merkt dat je er liever mee wacht omdat een of meerdere van deze oefeningen teveel van je vragen,kun je deze eventueel op een later moment nog eens proberen.
ADVIES: THUISOEFENINGEN VOOR DE KOMENDE WEEK
Beoefen Genieten en nagenieten en ga verder met het verkennen van de beoefening van vergevingsgezindheid: naar jezelf, vergeving vragen en/of het vergeven van anderen.
Breid de mildheidmeditatie uit naar groepen en alle wezens.
Reflecteer op Dankbaarheid en doe naar behoefte oefeningen uit vorige hoofdstukken.
Beoefen regelmatig de Ademruimtes (vriendelijkheid, compassie of compassioneel ademen) of de Zelfcompassiereminder.
Dagboekoefening: compassie ontvangen.
Vrij naar Koster, F. en Van den Brink, E. (2019). Compassie in je leven. Amsterdam: Boom Uitgevers